(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

॥ శ్రీః ॥
12.122. అధ్యాయః 122
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
భీష్మేణ యుధిష్ఠిరంప్రతి వసుహోమమాంధాతృసంవాదానువాదపూర్వకం దండోత్పత్త్యాదికథనం॥ 1॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

భీష్మ ఉవాచ। 12-122-0x(5668)(69594)
అత్రాప్యుదాహరంతీమమితిహాసం పురాతనం।
అంగేషు రాజా ద్యుతిమాన్వసుహోమ ఇతి శ్రుతః॥ 12-122-1(69595)
స రాజా ధర్మవిన్నిత్యం సహ పత్న్యా మహాతపాః।
ముంజపృష్ఠం జగామాథ దేవర్షిగణసేవితం। 12-122-2(69596)
తత్ర శృంగే హిమవతో వసతిం సముపాగమత్।
యత్ర ముంజవటే రామో జటాహరణమాదిశత్॥ 12-122-3(69597)
తదాది చ మహాప్రాజ్ఞః ఋషిభిః సంశితవ్రతైః।
ముంజపృష్ఠ ఇతి ప్రోక్తః స దేశో రుద్రసేవితః॥ 12-122-4(69598)
స తత్ర బహుభిర్యుక్తస్తదా శ్రుతిమయైర్గుణైః।
బ్రాహ్మణానామనుమతో దేవర్షిసదృశోఽభవత్॥ 12-122-5(69599)
తం కదాచిదదీనాత్మా సఖా శక్రస్య మానితః।
అభ్యగచ్ఛన్మహీపాలో మాంధాతా శత్రుకర్శనః॥ 12-122-6(69600)
సోపసృత్య తు మాంధాతా వసుహోమం నరాధిపం।
దృష్ట్వా ప్రకృష్టతపసం వినయేనోపతిష్ఠతే॥ 12-122-7(69601)
వసుహోమోఽపి రాజ్ఞో వై గామర్ధ్యం చ న్యవేదయత్।
సప్తాంగస్య తు రాజ్యస్య పప్రచ్ఛ కుశలావ్యయౌ॥ 12-122-8(69602)
సద్భిరాచరితం పూర్వం యథావదనుయాయినం।
అబ్రవీద్వసుహోమస్తం రాజన్కిం కరవాణి తే॥ 12-122-9(69603)
సోఽబ్రవీత్పరమప్రీతో మాంధాతా రాజసత్తమః।
వసుహోమం మహాప్రాజ్ఞమాసీనం కురునందన॥ 12-122-10(69604)
బృహస్పతేర్మతం రాజన్నఘీతం సకలం త్వయా।
తథైవౌశనసం శాస్త్రం విజ్ఞాతం తే నరోత్తమ॥ 12-122-11(69605)
తదహం శ్రోతుమిచ్ఛామి దండ ఉత్పద్యతే కథం।
కిం వాఽస్య పూర్వం జాగర్తి కిం వా పరమముచ్యతే॥ 12-122-12(69606)
కథం క్షత్రియసంస్థశ్చ దండః సంప్రత్యవస్థితః।
బ్రూహి మే తద్యథాతత్వం దదాంయాచార్యవేతనం॥ 12-122-13(69607)
వసుహోమ ఉవాచ। 12-122-14x(5669)
శృణు రాజన్యథా దండః సంభూతో లోకసంగ్రహః।
ప్రజావినయరక్షార్థం ధర్మస్యాత్మా సనాతనః॥ 12-122-14(69608)
బ్రహ్మా యియక్షుర్భగవాన్సర్వలోకపితామహః।
ఋత్విజం నాత్మనస్తుల్యం దదర్శేతి హి నః శ్రుతం॥ 12-122-15(69609)
స గర్భం భగవాందేవో బహువర్షాణ్యధారయత్।
అథ పూర్ణే సహస్రే తు స గర్భః క్షువతోఽపతత్॥ 12-122-16(69610)
స క్షుపో నామ సంభూతః ప్రజాపతిరరిందం।
ఋత్విగాసీన్మహారాజ యజ్ఞే తస్య మహాత్మనః॥ 12-122-17(69611)
తస్మిన్ప్రవృత్తే సత్రే తు బ్రహ్మణః పార్థివర్షభ।
ఇష్టరూపప్రచారత్వాద్దండః సోఽంతర్హితోఽభవత్॥ 12-122-18(69612)
తస్మిన్నంతర్హితే చాపి ప్రజానాం సంకరోఽభవత్।
నైవ కార్యం న వా కార్యం భోజ్యాభోజ్యం న విద్యతే॥ 12-122-19(69613)
పేయాపేయే కుతః సిద్ధిర్హిసంతి చ పరస్పరం।
గంయాగంయం తదా నాసీత్స్వం పరస్వం చ వై సమం॥ 12-122-20(69614)
పరస్పరం విలుంపంతి సారమేయా యథాఽఽమిషం।
అబలాన్బలినో జఘ్నుర్నిర్మర్యాదం ప్రవర్తతే॥ 12-122-21(69615)
తతః పితామహో విష్ణుం భగవంతం సనాతనం।
సంపూజ్య వరదం దేవం మహాదేవమథాబ్రవీత్॥ 12-122-22(69616)
అత్ర త్వమనుకంపాం వై కర్తుమర్హసి శంకర।
అయం విష్ణుః సఖా తుభ్యం ధర్మస్య పరిరక్షణే॥ 12-122-23(69617)
`త్వం హి సర్వవిధానజ్ఞః సత్వానాం త్వం గతిః పరా।'
సంకరో న భవేదత్ర యథా తద్వై విధీయతాం॥ 12-122-24(69618)
తతః స భగవాంధ్యాత్వా తదా శూలవరాయుధః।
` దేవదేవో మహాదేవః కారణం జగతః పరం॥ 12-122-25(69619)
బ్రహ్మవిష్ణ్వింద్రసహితః సర్వైశ్చ ససురాసురైః।
లోకసంధారణార్థం చ లోకసంకరనాశనం।'
ఆత్మానమాత్మానా దండం ససృజే దేవసత్తమః॥ 12-122-26(69620)
తస్మాచ్చ ధర్మచరణాన్నీతిం దేవీం సరస్వతీం।
అసృజద్దండనీతిం వై త్రిషు లోకేషు విశ్రుతాం॥ 12-122-27(69621)
`యథాఽసౌ నీయతే దండః సతతం పాపకారిషు।
దండస్య నయనాత్సా హి దండనీతిరిహోచ్యతే॥' 12-122-28(69622)
భూయః స భగవాంధ్యాత్వా చిరం శూలఘరః ప్రభుః।
`అసృజత్సర్వశాస్త్రాణి మహాదేవో మహేశ్వరః॥ 12-122-29(69623)
దండనీతేః ప్రయోగార్థం ప్రమాణాని చ సర్వశః।
విద్యాశ్చతస్రః కూటస్థాస్తాసాం భేదవికల్పనాః॥ 12-122-30(69624)
అంగాని వేదాశ్చత్వారో మీమాంసా న్యాయవిస్తరః।
పురాణం ధర్మశాస్త్రం చ విద్యా హ్యేతాశ్చతుర్దశ॥ 12-122-31(69625)
ఆయుర్వేదో ధనుర్వేదో గాంధర్వశ్చేతి తే త్రయః।
అర్థశాస్త్రం చతుర్థం తు విద్యా హ్యష్టాదశైవ తు॥ 12-122-32(69626)
దశ చాష్టౌ చ విఖ్యాతా ఏతా ధర్మస్య సంహితాః।
ఏతాసామేవ విద్యానాం వ్యాసమాహ మహేశ్వరః॥ 12-122-33(69627)
శతాని త్రీణి శాస్త్రాణాం మహాతంత్రాణి సప్తతిం।
వ్యాస ఏవ తు విద్యానాం మహాదేవేన కీర్తితః॥ 12-122-34(69628)
తంత్రం పాశుపతం నామ పంచరాత్రం చ విశ్రుతం।
యోగశాస్త్రం చ సాంఖ్యం చ తంత్రం లోకాయతం తథా॥ 12-122-35(69629)
తంత్రం బ్రహ్మతులా నామ తర్కవిద్యా దివౌకసాం।
సుఖదుఃఖార్థజిజ్ఞాసా కారణం చేతి విశ్రుతం॥ 12-122-36(69630)
తర్కవిద్యాస్తథా చాష్టౌ స చోక్తో న్యాయవిస్తరః।
దశ చాష్టౌ చ విజ్ఞేయాః పౌరాణా యజ్ఞసంహితాః॥ 12-122-37(69631)
పురాణాశ్చ ప్రణీతాశ్చ తావదేవేహ సంహితాః।
ధర్మశాస్త్రాణి తద్వచ్చ ఏకార్థాని చ నాన్యథా॥ 12-122-38(69632)
ఏకార్థాని పురాణాని వేదాశ్చైకార్యసంహితాః।
నానార్థాని చ సర్వాణి తతః శాస్త్రాణి శంకరః॥ 12-122-39(69633)
ప్రోవాచ భగవాందేవః కాలజ్ఞానాని యాని చ।
చతుఃషష్టిప్రమాణాని ఆయుర్వేదం చ సోత్తరం॥ 12-122-40(69634)
అష్టాదశవికల్పాం తాం దండనీతిం చ శాశ్వతీం।
గాంధర్వమితిహాసం చ నానావిస్తరముక్తవాన్॥ 12-122-41(69635)
ఇత్యేతాః శంకరప్రోక్తా విద్యాః శబ్దార్థసంహితాః।
పునర్భేదసహస్రం తు తాసామేవ తు విస్తరః॥ 12-122-42(69636)
ఋషిభిర్దేవగంధర్వైః సవికల్పః సవిస్తరః।
శశ్వదభ్యస్యతే లోకే వేద ఏవ తు సర్వశః॥ 12-122-43(69637)
వేదాశ్చతస్రః సంక్షిప్తా వేదవాదాశ్చ తే స్మృతాః।
ఏతాసాం పారగో యశ్చ స చోక్తో వేదపారగః॥ 12-122-44(69638)
వేదానాం పారగో రుద్రో విష్ణురింద్రో బృహస్పతిః।
శక్రః స్వాయంభువశ్చైవ మనుః పరమధర్మవిత్॥ 12-122-45(69639)
బ్రహ్మా చ పరమో దేవః సదా సర్వైః సురాసురైః।
సర్వస్యానుగ్రహాచ్చైవ వ్యాసో వై వేదపారగః॥ 12-122-46(69640)
భీష్మ ఉవాచ। 12-122-47x(5670)
అహం శాంతనవో భీష్మః ప్రసాదాన్మాధవస్య చ।
శంకరస్య ప్రసాదాచ్చ బ్రహ్మణశ్చ కురూద్వహ।
వేదపారగ ఇత్యుక్తో యాజ్ఞవల్క్యశ్చ సర్వశః॥ 12-122-47(69641)
కల్పేకల్పే మహాభాగైర్ఋషిభిస్తత్త్వదర్శిభిః।
ఋషిపుత్రైర్ఋషిగణైర్భిద్యంతే మిశ్రకైరపి॥ 12-122-48(69642)
శివేన బ్రహ్మణా చైవ విష్ణునా చ వికల్పితాః।
ఆదికల్పే పునశ్చైవ భిద్యంతే సాధుభిః పునః॥ 12-122-49(69643)
ఇదానీమపి విద్వద్భిర్భిద్యంతే చ వికల్పకైః।
పూర్వజన్మానుసారేణ బహుధేయం సరస్వతీ॥ 12-122-50(69644)
భూయః స భగవాంధ్యాత్వా చిరం శూలవరాయుధః।'
తస్యతస్య నికాయస్య చకారైకైకమీశ్వరం॥ 12-122-51(69645)
దేవానామీశ్వరం చక్రే దైవం దశశతేక్షణం।
యమం వైవస్వతం చాపి పితౄణామకరోత్పతిం॥ 12-122-52(69646)
అపాం రాజ్యే సురాణాం చ విదధే వరుణం ప్రభుం।
ధనానాం రాక్షసానాం చ కువేరమపి చేశ్వరం॥ 12-122-53(69647)
పర్వతానాం పతిం మేరుం సరితాం చ మహోదధిం।
మృత్యుం ప్రాణేశ్వరమథో తేజసాం చ హుతాశనం॥ 12-122-54(69648)
రుద్రాణామపి చేశానం గోప్తారం విదధే ప్రభుః।
మహాత్మానం మహాదేవం విశాలాక్షం సనాతనం॥ 12-122-55(69649)
`దశ చైకశ్చ యే రుద్రాస్తస్యైతే మూర్తిసంభవాః।
నానారూపధరో దేవః స ఏవ భగవాఞ్శివః॥' 12-122-56(69650)
వసిష్ఠమీశం విప్రాణాం వసూనాం జాతవేదసం।
తేజసాం భాస్కరం చక్రే నక్షత్రాణాం నిశాకరం॥ 12-122-57(69651)
వీరుధాం వసుమంతం చ భూతానాం చ ప్రభుం వరం।
కుమారం ద్వాదశభుజం స్కందం రాజానమాదిశత్॥ 12-122-58(69652)
కాలం సర్వేశమకరోత్సంహారవినయాత్మకం।
మృత్యోశ్చతుర్విభాగస్య దుఃఖస్య చ సుఖస్య చ॥ 12-122-59(69653)
ఈశ్వరో దేవదేవస్తు రాజరాజో నరాధిపః।
సర్వేషామేవ రుద్రాణాం శూలపాణిరితి శ్రుతిః॥ 12-122-60(69654)
`ఈశ్వరశ్చేతనః కర్తా పురుషః కారణం శివః।
విష్ణుర్బ్రహ్మా శశీ సూర్యః శక్రో దేవాశ్చ సాన్వయాః॥ 12-122-61(69655)
సృజతే గ్రసతే చైతత్తమోభూతమిదం యథా।
అప్రజ్ఞాతం జగత్సర్వం యదా హ్యేకో మహేశ్వరః॥ ' 12-122-62(69656)
తమేనం బ్రహ్మణః పుత్రమనుజాతం క్షుపం దదౌ।
ప్రజానామధిపం శ్రేష్ఠం సర్వధర్మభృతామపి॥ 12-122-63(69657)
మహాదేవస్తతస్తస్మిన్వృత్తే యజ్ఞే సమాహితః।
దణ్·డం ధర్మస్య గోప్తారం విష్ణవే సత్కృతం దదౌ॥ 12-122-64(69658)
విష్ణురంగిరసే ప్రాదాదంగిరా మునిసత్తమః।
ప్రాదాదింద్రమరీచిభ్యా మరీచిర్భృగవే దదౌ॥ 12-122-65(69659)
భృగుర్దదావృషిభ్యస్తు దండం ధర్మసమాహితం।
ఋషయో లోకపాలేభ్యో లోకపాలాః క్షుపాయ చ॥ 12-122-66(69660)
క్షుపస్తు మనవే ప్రాదాదాదిత్యతనయాయ చ।
పుత్రేభ్యః శ్రాద్ధదేవస్తు సూక్ష్మధర్మార్థకారణాత్॥ 12-122-67(69661)
విభజ్య దణ్·డః కర్తవ్యో దండే తు నయమిచ్ఛతా।
దుర్వాచా నిగ్రహో దండో హిరణ్యం బాహ్యతః క్రియా॥ 12-122-68(69662)
వ్యంగత్వం చ శరీరస్య వధో వాఽనల్పకారణాత్।
శరీరపీడా కార్యా తు స్వదేశాచ్చ వివాసనం॥ 12-122-69(69663)
తం దదౌ సూర్యపుత్రాయ మనవే రక్షణాత్మకం।
ఆనుపూర్వ్యాచ్చ దండోఽయం ప్రజా జాగర్తి పాలయన్॥ 12-122-70(69664)
ఇంద్రో జాగర్తి భగవానింద్రాదగ్నిర్విభావసుః।
అగ్నేర్జాగర్తి వరుణో వరుణాచ్చ ప్రజాపతిః॥ 12-122-71(69665)
ప్రజాపతేస్తతో ధర్మో జాగర్తి వినయాత్మకః।
ధర్మాచ్చ బ్రహ్మణః పుత్రో వ్యవసాయః సనాతనః॥ 12-122-72(69666)
వ్యవసాయాత్తతస్తేజో జాగర్తి పరిపాలయత్।
ఓషధ్యస్తేజసస్తస్మాదోషధీభ్యశ్చ పర్వతాః॥ 12-122-73(69667)
పర్వతేభ్యశ్చ జాగర్తి రసో రసగుణాత్తథా।
జాగర్తి నిర్ఋతిర్దేవీ జ్యోతీంషి నిర్ఋతీమను॥ 12-122-74(69668)
వేదాః ప్రతిష్ఠా జ్యోతిర్భ్యస్తతో హయశిరాః ప్రభుః।
బ్రహ్మా పితామహస్తస్మాజ్జాగర్తి ప్రభురవ్యయః॥ 12-122-75(69669)
పితామహాన్మహాదేవో జాగర్తి భగవాఞ్శివః।
విశ్వేదేవాః శివాచ్చాపి విశ్వేభ్య ఋషయస్తథా॥ 12-122-76(69670)
ఋషిభ్యో భగవాన్సోమః సోమాద్దేవాః సనాతనాః।
దేవేభ్యో బ్రాహ్మణా లోకే జాగ్రతీత్యుపధారయ॥ 12-122-77(69671)
బ్రాహ్మణేభ్యశ్చ రాజన్యా లోకాన్రక్షంతి ధర్మతాః।
స్థావరం జంగమం చైవ క్షత్రియేభ్యః సనాతనం॥ 12-122-78(69672)
ప్రజా జాగ్రతి లోకేఽస్మిందండో జాగర్తి తాసు చ।
సర్వసంక్షేపకో దణ్·డః పితామహసుతః ప్రభుః॥ 12-122-79(69673)
జాగర్తి కాలః పూర్వం చ మధ్యే చాంతే చ భారత।
ఈశః సర్వస్య కాలో హి మహాదేవః ప్రజాపతిః॥ 12-122-80(69674)
దేవదేవః శివః సర్వో జాగర్తి సతతం ప్రభుః।
కపర్దీ శంకరో రుద్రో భవః స్థాణురుమాపతిః॥ 12-122-81(69675)
ఇత్యేష దండో వ్యాఖ్యాతస్తథౌషధ్యస్తథాపరే।
భూమిపాలో యథాన్యాయం వర్తేతానేన ధర్మవిత్॥ 12-122-82(69676)
భీష్మ ఉవాచ। 12-122-83x(5671)
ఇతీదం వసుహోమస్య యోఽఽత్మవాఞ్శృణుయాన్మతం।
శ్రుత్వా సంయక్ప్రవర్తేత స లోకానాప్నుయాన్నృపః॥ 12-122-83(69677)
ఇతి తే సర్వమాఖ్యాతం యో దండో మనుజర్షభ।
నియంతా సర్వలోకస్య ధర్మాక్రాంతస్య భారత॥ 12-122-84(69678)
`వసుహోమాచ్ఛ్రుతం రాజ్ఞా మాంధాత్రా భూభృతా పురా।
మయాపి కథితం రాజన్నాఖ్యానం ప్రథితం మయా॥' ॥ 12-122-85(69679)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే శాంతిపర్వణి రాజధర్మపర్వణి ద్వావింశత్యధికశతతమోఽధ్యాయః॥ 122॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-122-1 అత్ర దండోత్పత్తౌ విషయే॥ 12-122-13 ఆచార్యవేతనం గురుదక్షిణాం॥ 12-122-15 యియక్షుర్యష్టుమిచ్ఛుః॥ 12-122-16 సగర్భం శిరసా దేవః ఇతి ఝ. పాఠః। క్షువతః క్షుతవతః॥ 12-122-18 అష్టం రూపం దీక్షాపరిగ్రహః ప్రజానియంతా దీక్షాం ప్రవిష్ట ఇతి నియమనరూపో దండోఽంతర్హితోఽభవదిత్యర్థః॥ 12-122-59 కర్తుమర్హసి కేశవ ఇతి ఝ. పాఠః। వినయో వివృద్ధిః। చత్వారో విభాగా యస్య తస్య శస్త్రం శత్రుర్యమః కర్మ చ। రోగోఽపథ్యాశనప్రయోజకో రాగో యమః కర్మ చేతి వా॥ 12-122-68 విభజ్య న్యాయం న్యాయాభాసం చ వివిచ్య। దుష్టనిగ్రహ ఏవ దండస్య ముఖ్యం ప్రయోజనం। హిరణ్యాదిగ్రహణం తు లోకానాం బిభీషికార్థం నతు కోశ వృద్ధ్యర్థమిత్యర్థః॥ 12-122-69 వివాసనం స్వదేశాద్దూరీకరణాం॥ 12-122-73 ఓషధీభ్యశ్చ పాదపాః ఇతి ట. పాఠః॥ 12-122-74 పాదపేభ్యశ్చ జాగర్తి ఇతి ట. పాఠః॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.